“Evet,” dedi öğretmen. “Fakat dışarı çıktığını söyleyen herkesin hakikati bulduğunu da düşünmemelisin. Önemli olan, iddialarını akılla sorgulamak ve gerekçelerini sınamaktır.”
Thaleia bu sözlerden başka bir sonuç çıkardı. Ona göre mağaradaki insanların zincirleri yalnızca bilgisizlikten oluşmuyordu. İnsanlar bazen alıştıkları düşünceleri kaybetmekten korktukları için de yerlerinden kıpırdamazlardı. Yeni bir gerçeği kabul etmek, yalnızca fikir değiştirmek değil, bazen bütün hayatını yeniden değerlendirmek anlamına geliyordu.
O akşam ikisi de eve farklı sorularla döndü. Nikias, doğru bilgiye ulaşmanın yöntemini düşünüyordu. Thaleia ise insanların yeni bilgiyi neden kabul etmekte zorlandığını anlamaya çalışıyordu.
5. Platon Neden İdealist Sayılır?
Ertesi gün Nikias, öğretmenin sözlerini anlamlandırmak için yeniden buluşmayı önerdi.
“Sanırım Platon idealist,” dedi. “Çünkü gördüğümüz dünyanın ötesinde, akılla kavranan daha temel bir gerçeklik olduğunu savunuyor.”
Bu değerlendirme büyük ölçüde doğruydu. Platon, özellikle İdealar veya Formlar öğretisiyle tanınır. Ona göre adalet, güzellik ve iyilik gibi kavramları yalnızca dünyada karşılaştığımız tek tek örneklerden ibaret sayamayız. Birbirinden farklı davranışları adil veya adaletsiz olarak değerlendirebilmemiz, adaletin ne olduğu üzerine daha genel bir ölçüt aramamızı gerektirir.
Platon'un yaklaşımında duyularla algıladığımız nesneler değişebilir, bozulabilir ve birbirinden farklılaşabilir. Buna karşılık İdealar, değişen örneklerin ötesinde akılla kavranan, daha kalıcı gerçeklikler olarak düşünülür.
Örneğin bir şehirde adaletli kabul edilen bir karar, başka bir şehirde haksız bulunabilir. Bir dönemde güzel sayılan bir eser, başka bir dönemde aynı beğeniyi görmeyebilir. Fakat Platon, adaletin ve güzelliğin ne olduğu sorusunun yalnızca insanların o anki beğenilerine veya uzlaşmalarına indirgenemeyeceğini savunur.
Bu yüzden Platon'un felsefesi, genel olarak nesnel ve akılla kavranabilir ölçütleri öne çıkaran bir idealizm biçimi olarak değerlendirilir.
Buradaki idealizm, günlük dildeki anlamıyla yalnızca hayal kurmak, aşırı iyimser olmak veya kusursuz bir dünya istemek değildir. Felsefi anlamda, gerçekliğin temel yapısını açıklarken İdealar gibi duyularla doğrudan algılanmayan varlıklara öncelik vermekle ilgilidir.
Thaleia bir soru sordu:
“Peki, adaletin değişmeyen bir ölçütü varsa, onu kim doğru biçimde bilecek?”
Nikias cevap vermeye çalıştı:
“Belki de iyi düşünmeyi öğrenen, gerekçelerini sınayan ve doğru bilgiye ulaşmak için çaba gösteren kişiler.”
Thaleia bu kez itiraz etti:
“Peki, bilgi sahibi olduğunu söyleyen biri başkalarının acılarını anlamıyorsa? Bir insanın doğruyu bildiğini iddia etmesi, onun adil davranacağını garanti eder mi?”
Bu soru, Platon'un siyaset felsefesindeki önemli bir gerilime işaret ediyordu. Platon, özellikle Devlet adlı eserinde, filozofların yönetimde söz sahibi olması gerektiğini savunur. Çünkü ona göre iyi bir yönetim, yalnızca güç kullanmaya veya çoğunluğun isteklerini takip etmeye değil, iyinin ne olduğunu kavramaya dayanmalıdır.
Ancak burada başka bir sorun doğar: Bir insanın hakikati bildiğini kim belirleyecektir? Bilgi iddiası, denetlenmediğinde kolaylıkla ayrıcalık talebine dönüşebilir.
Platon'u anlamak, yalnızca onun çözümünü öğrenmek değil, önerdiği çözümün doğurduğu bu tür soruları da ciddiye almaktır.
6. Peki Platon Realist Değil mi?
Nikias, tartışmanın bu noktasında başka bir itiraz geliştirdi:
“Bir dakika. Platon insanların alışkanlıklarını, siyasi çatışmaları, eğitimi ve toplumun nasıl yönetileceğini de inceliyor. Bunlar gerçek dünyanın meseleleri. Öyleyse ona realist demek de mümkün değil mi?”
Bu soru, idealizm ile realizm arasındaki ayrımı daha dikkatli yapmayı gerektiriyordu.
Öncelikle felsefede realizm tek bir anlama gelmez. Genel olarak realizm, gerçekliğin insanın düşüncelerinden veya inançlarından bağımsız bir varlığı bulunduğunu savunan yaklaşımlar için kullanılabilir. Ancak felsefe tarihinde farklı realizm türleri vardır. Dolayısıyla bir filozofu yalnızca idealist veya realist şeklinde sınıflandırmak, kullandığımız tanıma bağlıdır.
Platon, gündelik hayatta gördüğümüz dünyanın gerçekliğini bütünüyle yok saymaz. Fakat duyularla algılanan nesnelerin, gerçekliğin en temel ve en güvenilir düzeyi olmadığını düşünür. Asıl felsefi ağırlığı, değişmeyen İdealar alanına verir.
Bu nedenle Platon'u, gerçekliğin temelini duyularla algılanan maddi dünyada arayan bir realist olarak nitelemek, onun öğretisinin merkezini açıklamakta yetersiz kalır.
Bununla birlikte Platon'un İdealar öğretisi, gerçekliğin insanın keyfî düşüncelerine indirgenemeyeceğini savunması bakımından bir tür nesnellik iddiası taşır. Adaletin ne olduğu, yalnızca bir kişinin hoşuna giden şeyden veya bir topluluğun çoğunlukla kabul ettiği görüşten ibaret değildir.
Bu noktada ilginç bir ayrım ortaya çıkar: Platon, felsefi sınıflandırmada idealisttir; fakat bu, onun gerçeklik hakkında ciddi iddialarda bulunmadığı veya yalnızca öznel hayaller ürettiği anlamına gelmez.
Thaleia gülerek Nikias'a döndü:
“Demek ki bir insan idealist olduğu hâlde gerçekliğin ne olduğunu çok ciddiye alabilir.”
“Evet,” dedi Nikias. “Hatta bazen gerçekliği daha iyi anlamak istediği için, gördüğü şeylerin ötesine geçmeye çalışabilir.”
Bu cevap, tartışmayı bir sonuca yaklaştırmıştı. Fakat asıl sınav henüz başlamamıştı.
7. İdeal Şehir Kurulabilir mi?
Birkaç gün sonra tersanede büyük bir anlaşmazlık çıktı. İşçiler, ücretlerin düşürülmesine karşı çıktı. Tüccarlar ise üretimin durması hâlinde şehrin savunmasının zayıflayacağını ileri sürdü. İnsanlar iki gruba ayrıldı ve meydanda sert tartışmalar yaşandı.
Nikias, bir çözüm planı hazırladı. İşlerin yeniden başlaması için üretim sürecini düzenleyecek, gereksiz masrafları azaltacak ve ücretlerin belirli bir bölümünü üretim hedeflerine bağlayacaktı.
Thaleia ise hem işçilerle hem tüccarlarla ayrı ayrı konuştu. Sorunun yalnızca para olmadığını fark etti. İşçiler, yöneticilerin kendilerini dinlemediğini düşünüyor; tüccarlar ise alınan kararların ekonomik sonuçlarından korkuyordu.
İkili, planlarını birleştirmeye karar verdi.
Nikias, üretimin hangi koşullarda sürdürülebileceğini hesapladı. Thaleia, tarafların birbirini dinleyebileceği bir toplantı düzenledi. Her iki tarafın kaygıları açıkça konuşuldu; önerilen çözümün yükleri ve faydaları birlikte değerlendirildi.
Sonunda kusursuz olmayan ama uygulanabilir bir uzlaşma sağlandı.
Nikias, başarıyı planın doğruluğuna bağladı. Thaleia ise tarafların birbirini dinlemesinin de belirleyici olduğunu söyledi.
“Şehrin sorunu çözüldü mü?” diye sordu Thaleia.
“Şimdilik,” dedi Nikias.
“Öyleyse adaleti tamamen bulduğumuzu söyleyemeyiz.”
Nikias itiraz etmedi.
Bu olay, Platon'un ideal devlet anlayışıyla gündelik siyaset arasındaki mesafeyi düşünmelerini sağladı. Platon'un Devlet eserinde çizdiği düzen, toplumdaki farklı görevlerin ve insanların yeteneklerinin belirli bir uyum içinde örgütlenmesine dayanır. Yönetimde bilgelik, koruyucularda cesaret ve toplumun genelinde ölçülülük önemli yer tutar. Adalet ise bu düzenin parçalarının kendi işlevlerini uygun biçimde yerine getirmesiyle ilişkilendirilir.
Thaleia bu sözlerden başka bir sonuç çıkardı. Ona göre mağaradaki insanların zincirleri yalnızca bilgisizlikten oluşmuyordu. İnsanlar bazen alıştıkları düşünceleri kaybetmekten korktukları için de yerlerinden kıpırdamazlardı. Yeni bir gerçeği kabul etmek, yalnızca fikir değiştirmek değil, bazen bütün hayatını yeniden değerlendirmek anlamına geliyordu.
O akşam ikisi de eve farklı sorularla döndü. Nikias, doğru bilgiye ulaşmanın yöntemini düşünüyordu. Thaleia ise insanların yeni bilgiyi neden kabul etmekte zorlandığını anlamaya çalışıyordu.
5. Platon Neden İdealist Sayılır?
Ertesi gün Nikias, öğretmenin sözlerini anlamlandırmak için yeniden buluşmayı önerdi.
“Sanırım Platon idealist,” dedi. “Çünkü gördüğümüz dünyanın ötesinde, akılla kavranan daha temel bir gerçeklik olduğunu savunuyor.”
Bu değerlendirme büyük ölçüde doğruydu. Platon, özellikle İdealar veya Formlar öğretisiyle tanınır. Ona göre adalet, güzellik ve iyilik gibi kavramları yalnızca dünyada karşılaştığımız tek tek örneklerden ibaret sayamayız. Birbirinden farklı davranışları adil veya adaletsiz olarak değerlendirebilmemiz, adaletin ne olduğu üzerine daha genel bir ölçüt aramamızı gerektirir.
Platon'un yaklaşımında duyularla algıladığımız nesneler değişebilir, bozulabilir ve birbirinden farklılaşabilir. Buna karşılık İdealar, değişen örneklerin ötesinde akılla kavranan, daha kalıcı gerçeklikler olarak düşünülür.
Örneğin bir şehirde adaletli kabul edilen bir karar, başka bir şehirde haksız bulunabilir. Bir dönemde güzel sayılan bir eser, başka bir dönemde aynı beğeniyi görmeyebilir. Fakat Platon, adaletin ve güzelliğin ne olduğu sorusunun yalnızca insanların o anki beğenilerine veya uzlaşmalarına indirgenemeyeceğini savunur.
Bu yüzden Platon'un felsefesi, genel olarak nesnel ve akılla kavranabilir ölçütleri öne çıkaran bir idealizm biçimi olarak değerlendirilir.
Buradaki idealizm, günlük dildeki anlamıyla yalnızca hayal kurmak, aşırı iyimser olmak veya kusursuz bir dünya istemek değildir. Felsefi anlamda, gerçekliğin temel yapısını açıklarken İdealar gibi duyularla doğrudan algılanmayan varlıklara öncelik vermekle ilgilidir.
Thaleia bir soru sordu:
“Peki, adaletin değişmeyen bir ölçütü varsa, onu kim doğru biçimde bilecek?”
Nikias cevap vermeye çalıştı:
“Belki de iyi düşünmeyi öğrenen, gerekçelerini sınayan ve doğru bilgiye ulaşmak için çaba gösteren kişiler.”
Thaleia bu kez itiraz etti:
“Peki, bilgi sahibi olduğunu söyleyen biri başkalarının acılarını anlamıyorsa? Bir insanın doğruyu bildiğini iddia etmesi, onun adil davranacağını garanti eder mi?”
Bu soru, Platon'un siyaset felsefesindeki önemli bir gerilime işaret ediyordu. Platon, özellikle Devlet adlı eserinde, filozofların yönetimde söz sahibi olması gerektiğini savunur. Çünkü ona göre iyi bir yönetim, yalnızca güç kullanmaya veya çoğunluğun isteklerini takip etmeye değil, iyinin ne olduğunu kavramaya dayanmalıdır.
Ancak burada başka bir sorun doğar: Bir insanın hakikati bildiğini kim belirleyecektir? Bilgi iddiası, denetlenmediğinde kolaylıkla ayrıcalık talebine dönüşebilir.
Platon'u anlamak, yalnızca onun çözümünü öğrenmek değil, önerdiği çözümün doğurduğu bu tür soruları da ciddiye almaktır.
6. Peki Platon Realist Değil mi?
Nikias, tartışmanın bu noktasında başka bir itiraz geliştirdi:
“Bir dakika. Platon insanların alışkanlıklarını, siyasi çatışmaları, eğitimi ve toplumun nasıl yönetileceğini de inceliyor. Bunlar gerçek dünyanın meseleleri. Öyleyse ona realist demek de mümkün değil mi?”
Bu soru, idealizm ile realizm arasındaki ayrımı daha dikkatli yapmayı gerektiriyordu.
Öncelikle felsefede realizm tek bir anlama gelmez. Genel olarak realizm, gerçekliğin insanın düşüncelerinden veya inançlarından bağımsız bir varlığı bulunduğunu savunan yaklaşımlar için kullanılabilir. Ancak felsefe tarihinde farklı realizm türleri vardır. Dolayısıyla bir filozofu yalnızca idealist veya realist şeklinde sınıflandırmak, kullandığımız tanıma bağlıdır.
Platon, gündelik hayatta gördüğümüz dünyanın gerçekliğini bütünüyle yok saymaz. Fakat duyularla algılanan nesnelerin, gerçekliğin en temel ve en güvenilir düzeyi olmadığını düşünür. Asıl felsefi ağırlığı, değişmeyen İdealar alanına verir.
Bu nedenle Platon'u, gerçekliğin temelini duyularla algılanan maddi dünyada arayan bir realist olarak nitelemek, onun öğretisinin merkezini açıklamakta yetersiz kalır.
Bununla birlikte Platon'un İdealar öğretisi, gerçekliğin insanın keyfî düşüncelerine indirgenemeyeceğini savunması bakımından bir tür nesnellik iddiası taşır. Adaletin ne olduğu, yalnızca bir kişinin hoşuna giden şeyden veya bir topluluğun çoğunlukla kabul ettiği görüşten ibaret değildir.
Bu noktada ilginç bir ayrım ortaya çıkar: Platon, felsefi sınıflandırmada idealisttir; fakat bu, onun gerçeklik hakkında ciddi iddialarda bulunmadığı veya yalnızca öznel hayaller ürettiği anlamına gelmez.
Thaleia gülerek Nikias'a döndü:
“Demek ki bir insan idealist olduğu hâlde gerçekliğin ne olduğunu çok ciddiye alabilir.”
“Evet,” dedi Nikias. “Hatta bazen gerçekliği daha iyi anlamak istediği için, gördüğü şeylerin ötesine geçmeye çalışabilir.”
Bu cevap, tartışmayı bir sonuca yaklaştırmıştı. Fakat asıl sınav henüz başlamamıştı.
7. İdeal Şehir Kurulabilir mi?
Birkaç gün sonra tersanede büyük bir anlaşmazlık çıktı. İşçiler, ücretlerin düşürülmesine karşı çıktı. Tüccarlar ise üretimin durması hâlinde şehrin savunmasının zayıflayacağını ileri sürdü. İnsanlar iki gruba ayrıldı ve meydanda sert tartışmalar yaşandı.
Nikias, bir çözüm planı hazırladı. İşlerin yeniden başlaması için üretim sürecini düzenleyecek, gereksiz masrafları azaltacak ve ücretlerin belirli bir bölümünü üretim hedeflerine bağlayacaktı.
Thaleia ise hem işçilerle hem tüccarlarla ayrı ayrı konuştu. Sorunun yalnızca para olmadığını fark etti. İşçiler, yöneticilerin kendilerini dinlemediğini düşünüyor; tüccarlar ise alınan kararların ekonomik sonuçlarından korkuyordu.
İkili, planlarını birleştirmeye karar verdi.
Nikias, üretimin hangi koşullarda sürdürülebileceğini hesapladı. Thaleia, tarafların birbirini dinleyebileceği bir toplantı düzenledi. Her iki tarafın kaygıları açıkça konuşuldu; önerilen çözümün yükleri ve faydaları birlikte değerlendirildi.
Sonunda kusursuz olmayan ama uygulanabilir bir uzlaşma sağlandı.
Nikias, başarıyı planın doğruluğuna bağladı. Thaleia ise tarafların birbirini dinlemesinin de belirleyici olduğunu söyledi.
“Şehrin sorunu çözüldü mü?” diye sordu Thaleia.
“Şimdilik,” dedi Nikias.
“Öyleyse adaleti tamamen bulduğumuzu söyleyemeyiz.”
Nikias itiraz etmedi.
Bu olay, Platon'un ideal devlet anlayışıyla gündelik siyaset arasındaki mesafeyi düşünmelerini sağladı. Platon'un Devlet eserinde çizdiği düzen, toplumdaki farklı görevlerin ve insanların yeteneklerinin belirli bir uyum içinde örgütlenmesine dayanır. Yönetimde bilgelik, koruyucularda cesaret ve toplumun genelinde ölçülülük önemli yer tutar. Adalet ise bu düzenin parçalarının kendi işlevlerini uygun biçimde yerine getirmesiyle ilişkilendirilir.